ΛΑΟΓΡΑΦΙΑ

ΕΝ ΟΨΕΙ ΠΡΩΤΟΜΑΓΙΑΣ ΑΦΙΕΡΩΜΑ
 
αρχείο …Κατερίνα .Χ.Σκιντζή
 
Τα αποσπάσματα από τα έθιμα της πρωτομαγιάς είναι από το βιβλίο του Δημήτρη Λουκάτου «’Εθιμα Πασχαλινά και της Άνοιξης».
 
Σήμερα θα βρεθούμε στην Κεφαλονιά και θα ακολουθήσουμε τις διηγήσεις ενός σπουδαίου λαογράφου, του Δημήτρη Λουκάτου που δεν είναι πια κοντά μας αλλά άφησε σπουδαίο έργο στον τομέα της λαογραφίας μας. Γεννήθηκε στο Αργοστόλι και έζησε εκεί μέχρι τα 18 του.

Μετά ήρθε στην Αθήνα για να σπουδάσει στην Φιλοσοφική σχολή. Έγινε καθηγητής και από το 1931 ξεκίνησε μαζί με τους μαθητές του την λαογραφική δράση, την επισήμανση και συλλογή πρωτογενούς λαογραφικού υλικού. Και το ίδιο έκανε μέχρι το τέλος της ζωής του αφού ήταν από το 1978 πρόεδρος της Ελληνικής Λαογραφικής Εταιρίας.

Βιβλία του μεταφράστηκαν και σε άλλες γλώσσες και τιμήθηκε με πολλά και σπουδαία βραβεία τόσο στην Ελλάδα όσο και στο εξωτερικό. Αφιέρωνε πάντα τα βιβλία του με την καταγραφή των παραδόσεων «στις γενεές που ακολουθούν..» Πάμε να ταξιδέψουμε μαζί του σε μια αναζήτηση των παραδόσεων μετά την Ανάσταση του Χριστού και προς την Ανάληψη του, δηλαδή τις ημέρες αυτές που διανύουμε.

Πάμε να διαβάσουμε πως ζούσαν αυτές τις μέρες τα παλιά χρόνια από έναν άνθρωπο που ταξίδεψε, ερεύνησε και κατέγραψε τα ήθη και τα έθιμα της Ελλάδας. «Είναι αδύνατο να νοηθεί η Ελληνική μας Λαμπρή, χωρίς το περίβλημα – χαρούμενο αλλά και ιστορικά πονεμένο – της Ελληνικής Άνοιξης. Σκοπός μας πάντα είναι να παρουσιάσουμε τα παραδοσιακά έθιμά μας, όπως τα έζησαν και τα χάρηκαν οι παλαιότερες γενιές.

Το διάβασμά τους εύχομαι να είναι μια ζεστασιά ελληνικής εορταστικής ατμόσφαιρας, που θα μας ξαναδώσει την παλιά χαρά και ξεκούραση και ίσως να καταφέρει να μας τονώσει την εκτίμηση και την διάθεση για την διατήρησή τους. Γιατί σήμερα είναι που μας χρειάζονται περισσότερο, είναι μια πυξίδα στον κίνδυνο να χαθούμε μέσα στη συναισθηματική στεγνότητας και στεναχώρια της νέας εποχής.

Ότι είναι ο ανοιξιάτικος Μάρτης για την πασχαλινή Σαρακοστή, είναι ο προχωρημένος προς την καλοκαιρινή ώρα Μάϊος, για την σαρανταήμερη μεταπασχαλινή πορεία προς την Ανάληψη. Φυσιολατρικές και θρησκευτικές γιορτές ανακατεύονται και στην περίοδο αυτή, έτσι που οι χοροί και τα «ανθεστήρια» της Πρωτομαγιάς να φτάνουν ως τα ερημοκλήσια, και οι λατρευτικές συνοδοιπορίες της Ανάληψης του Χριστού να καταλήγουν στις ακρογιαλιές, για το πρώτο μπάνιο στην θάλασσα..

Όλη αυτή η περίοδος κινείται μέσα στην ατμόσφαιρα της Λαμπρής με τα βασικά της σύμβολα, το κόκκινο αυγό, το ψήσιμο στην ύπαιθρο, τον ασταμάτητο χορό και κάθε είδους αφορμή για να στηθεί μια μικρογιορτή. Μέσα σε αυτή την περίοδο έχουμε την λαογραφική πρωτομαγιά. Χρησιμοποιώ αυτό τον όρο γιατί εκτός από την γιορτή της λαϊκής μας παράδοσης υπάρχει και η εργατική πρωτομαγιά. Από τα παλιά χρόνια και από την παραμονή της πρωτομαγιάς οι άνθρωποι έβγαιναν στους αγρούς και στα ανθισμένα χωράφια, συναντούσαν τη φύση και την ανθισμένη άνοιξη και την έφερναν στη πόλη.

Γιατί αυτό είναι το βαθύτερο νόημα της ομαδικής εξόδου των ανθρώπων στο ύπαιθρο. Να συναντήσουν τη βλάστηση, να την ενισχύσουν με την αγάπη και τη λατρεία τους και να φέρουν τη δύναμή της στα σπίτια και στις δουλειές τους. Μια τέτοια μέρα είναι απογοητευτική η εντύπωση, όταν βλέπω πλέον στα περισσότερα σπίτια ή ακόμα και στα μεγάλα κεντρικά κτίρια της πόλης (τράπεζες, καταστήματα) να μην έχουν κρεμάσει ούτε ένα στεφάνι του Μάη, για το καλό και για την ποίηση της ημέρας.

Η λαογραφική πρωτομαγιά όπως γιορτάζεται από τα παλιά ως τα νεώτερα χρόνια είναι ένα κράμα στοιχείων και επιδράσεων, που κρατούν από τα κάθε είδους Ανθεστήρια των αρχαίων Ελλήνων, των Ρωμαίων και των Βυζαντινών και φτάνουν στις νεότερες γιορτές της Άνοιξης από τα Πρωτομάρτια ως το Μάη. Απώτερος σκοπός της λατρείας προς την Άνοιξη είναι η προσπάθεια «μετάληψης» από τις δυνάμεις της. Από τα Διονυσικά ανθεστήρια των Αρχαίων Ελλήνων, στα Ροζάλια και στα Φλοράλια των Ρωμαίων και από εκεί στο σήμερα.

Εδώ τη λατρεία προς τη φύση την προσωποποιούν με τα διάφορα κλαδιά και τα «Μαγιόπουλα» ή με τους «Μάηδες» των χωριών μας και έτσι την παρακαλούν να φέρει την καλή σοδειά, φορτώνοντας με στάχυα και με φρούτα τα κλαδιά αυτά όπως έκαναν και οι αρχαίοι Έλληνες με το κλαδί της «Ειρεσιώνης» (κλαδί αγριελιάς που το στόλιζαν με καρπούς και αποτελούσε έκφραση ευχαριστίας για τη γονιμότητα. Τα παιδιά περιέφεραν την Ειρεσιώνη στους δρόμους της Αθήνας τραγουδώντας από σπίτι σε σπίτι και όταν έφταναν στο σπίτι τους κρεμούσαν την Ειρεσιώνη πάνω από την εξώπορτά τους).

Στη σύγχρονη εποχή έχουμε καταγραφή και δείγμα τέτοιας λατρείας με την πομπική περιφορά που γίνεται σε αρκετά μέρη, με τα κλαδιά και τα «Μαγιόπουλα» ή με τις «Νυφούλες του Μάη», από χωριό σε χωριό και από σπίτι σε σπίτι, συντροφευμένη μάλιστα με ευχές και δώρα που θυμίζουν τα κάλαντα. Έτσι εξηγούνται λοιπόν τα δικά μας στεφάνια του Μάη, οι γιρλάντες στα μπαλκόνια και στις πόρτες μας, ή τα περιδέραια από μαργαρίτες στο κορμί μας. Με την διάθεση να λάβουμε κι εμείς τη νεότητα και τη μακροζωία της φύσης.

Με τέτοιο σκοπό γίνεται και η πρωινή έξοδος όλων στους αγρούς από την παραμονή, να προλάβουμε τη δροσιά της φύσης και να πάρουμε πρώτοι την υγεία και τη φρεσκάδα της.. Κι έρχεται μετά η μαγική προφύλαξή μας από τα δυσάρεστα του Μάη και της Πρωτομαγιάς. Δυσάρεστα που τα χρωστάμε όχι μόνο στην ανάμνηση των ρωμαϊκών νεκρικών γιορτών, αλλά και στη νεοελληνική ερμηνεία του ονόματος του Μάη (μαγιού) που είναι κοντά στα μάγια και τη μαγεία.

Τέτοια προφύλαξη δείχνει το σκόρδο που βάζουμε στο στεφάνι του Μάη (σκόρδο και κρεμμύδι και αγκάθι για το κακό μάτι και την κακή ώρα), τα μουτζουρώματα και οι σταυροί στις πόρτες μας, τα μαγιοβότανα, που μαζεύονται την Πρωτομαγιά, οι αποχές από φυτέματα και πολλά άλλα. Η παραμονή συνήθως είναι η μέρα που φτιάχνουμε το στεφάνι. Να το βρει κρεμασμένο το ξημέρωμα, να πάρει την νυχτερινή δροσιά, πριν το ζεστάνει ο ήλιος.

Βγαίνουν το απόγευμα τα παιδιά στους κήπους και αρχίζουν να δανείζονται τα λουλούδια, δίνει το ένα σπίτι στο άλλο ό,τι εκείνο δεν έχει, αρχίζοντας από την πρασινάδα και τον κισσό και φτάνοντας μέχρι το τριαντάφυλλο. Και αυτή είναι η ομορφιά του Μάη, είναι η συνεργασία του χωριού με τον δανεισμό των λουλουδιών για την κοινή μαγική πράξη του μαγιοστέφανου, που όσο κοινότερη γίνεται, τόσο πιο καλό αποτέλεσμα θα φέρει.

Τα λουλούδια πάνε κι έρχονται: βιολέτες πολύχρωμες, κρίνοι, γαρούφαλλα, ροζαμάπες, άσπρες μαργαρίτες και νεραντζάνθια, αρμπαρόριζες, μοσκιές τριαντάφυλλα και φρέζιες και αγιοκλήματα. Στο μεταξύ οι άντρες που επιστρέφουν από τα χωράφια θα φέρουν και τα λουλούδια του αγρού, κίτρινες μαργαρίτες και στάχια από τα νέα σπαρτά, θα φέρουν και μια μεγάλη αμπελίσια βέργα για το μεγάλο στεφάνι του Μάη, μια βέργα από εκείνες του κλαδέματος που την φύλαγαν ειδικά για αυτό. Το μαγιοστέφανο φτιάχνεται μπροστά στις πόρτες των σπιτιών με συνεργασία όλης της γειτονιάς.

Συνήθως το φτιάχνουν οι νεότεροι και οι μεγάλοι παραστέκονται και λένε τα αστεία τους. Και οι γιαγιάδες εξηγούν στις νέες γυναίκες τη σημασία που μπορεί να έχει για τη ζωή και την τύχη του κοριτσιού το κάθε λουλούδι. Και οι μαμάδες φέρνουν τους απαραίτητους καρπούς, σκόρδο και κρεμμύδι για το βάσκανο μάτι, κι έπειτα κανένα ρόδι ή πορτοκάλι για να μπουν στο στεφάνι, από τη νέα σοδειά. Ο Μάης είναι έτοιμος και θα δεθεί με κόκκινη κορδέλα (γιατί το κόκκινο χρώμα φέρνει υγεία) και θα κρεμαστεί στη πόρτα, να ακουμπάει με ζεστασιά το σπίτι και να του φέρνει από την έξω ζωή, μαγεία και δύναμη.

Οι ευχές πάνε κι έρχονται. «και του χρόνου, καλό μας Μάη! Με το καλό να τον κάψουμε τ’ Αι-Γιαννιού!» Και έτσι αρχίζει το γλέντι και ο χορός. Την επόμενη μέρα η γιορτή θα μεταφερθεί στον αγρό. Εκεί θα βρεθούν όλοι και θα συνεχίσουν την λατρεία της φύσης. Οι γυναίκες θα μαζέψουν το χαμομήλι της χρονιάς. Ένα μεθύσι από χρώματα και φως κι ανοιξιάτικη ζέστη συνεπαίρνει τώρα τους ανθρώπους, που θέλουν όλοι να βρεθούν κάπου μαζί και να γλεντήσουν.

Σιγά σιγά μαζεύονται σε κάποιο σύδεντρο μέρος και στρώνουν καταγής τα σπιτικά φαγητά τους και τρώνε με όρεξη και πίνουν, σχεδόν στεφανωμένοι με τα λουλούδια τους, τραγουδούν και χορεύουν. Πόσο φυσικοί φαίνονται οι άνθρωποι στις κινήσεις τους, έτσι καθώς πιάνονται αλυσιδωτοί και ρυθμοπατούν αλαφροβήματοι στην ανοιξιάτικη μαλακή γη. Το βράδυ θα γυρίσουν στο χωριό και πάλι τραγουδώντας. Και τα στεφάνια που μπορεί να έφτιαξαν στα χωράφια, τα χαρίζουν στα αγαπημένα τους πρόσωπα.

Μετά την Πρωτομαγιά έρχεται η αναμονή του καλοκαιριού. Και το πρώτο μπάνιο στη θάλασσα. Μια ακόμα ιεροτελεστία που κρατάει από τα αρχαία χρόνια αφού υπάρχουν σπουδαίες ιστορίες για ηρωικούς κολυμβητές και ταξιδιώτες των θαλασσών. Από την φήμη για την επιδεξιότητα των κολυμβητών της Δήλου, την συγκινητική ερωτική ιστορία που αφορά την Ηρώ και τον Λέανδρο (Ο Λέανδρος κάθε βράδυ κολυμπούσε και πέρναγε τον Ελλήσποντο για να πάει να τη συναντήσει και μια μέρα με φουρτούνα πνίγηκε και μόλις το έμαθε η Ηρώ έπεσε από έναν γκρεμό και σκοτώθηκε) για να καταλήξουμε και να μείνουμε στις αφηγήσεις του Ομήρου και ιδιαίτερα στην Οδύσσεια. Κι επειδή αύριο 29 Απριλίου είναι η μέρα που γεννήθηκε αλλά και έφυγε ο Κωνσταντίνος Καβάφης θα μείνουμε για πάντα στην Ιθάκη του και τα υπέροχα νοήματα που κρύβει.

Όπως έχει πει ο Ελύτης σε μια ομιλία του για τον Καβάφη «Ο Καβάφης μέσα από το έργο του που πολλοί το χαρακτήρισαν σκοτεινό και απαισιόδοξο στην πραγματικότητα υμνεί τη ζωή. Θέτει κάθε έναν από μας ξεχωριστά, σε κάθε πατρίδα και όλους μας, στον πλανήτη, ενώπιον ενωπίω: Η ζωή μας δόθηκε για να την απολαύσουμε και όχι για να υποφέρουμε. Πώς θα το καταφέρουμε; Μην σπαταλώντας την. Πώς δεν θα την σπαταλήσουμε; Με ανοιχτό μυαλό. Μαθαίνοντας σε όλη μας την πορεία.

Μην μένοντας περιχαρακωμένοι, αλλά γνωρίζοντας νέους τόπους και παίρνοντας από αυτούς ό,τι θετικότερο προσφέρουν. Παίρνοντας…Όχι αρπάζοντας. Διατηρώντας την ισορροπία της φύσης αλλά και την ισορροπία καλλιέργειας μεταξύ σώματος και πνεύματος. Όμως, απαραίτητη προϋπόθεση για την ανθρώπινη αυτή ζωή, είναι η αποτίναξη κάθε ψευδοενοχής, κάθε ψυχικής καταπίεσης, κάθε ομαδικής νεύρωσης. Ικανός να ανατρέψει σε ατομικό επίπεδο, κάθε φόβο και ενοχή που επινοεί, κάθε σύστημα που τον γεμίζει με φόβο και ενοχές, να περάσει από το «νυν έχον», στο «δυνατόν γενέσθαι» είναι ο ίδιος ο άνθρωπος.

Πρέπει να κατανοήσουμε πως δεν υπάρχουν τέρατα (Λαιστρυγόνες και Κύκλωπες), δεν υπάρχουν θεοί τιμωροί (θυμωμένος Ποσειδώνας). Δεν υπάρχουν «τέτοια» γράφει ο Καβάφης με περιφρόνηση. Πρόκειται για παραμύθια. Και μια τέτοια πορεία, ελεύθερη, αξίζει να διαρκέσει, όσο γίνεται περισσότερο. Όμως, για να είναι μία πορεία χαράς, μέσω της μάθησης και όχι μία άσκοπη περιπλάνηση, χρειάζεται ένας στόχος, μία πυξίδα. Η πυξίδα αυτή είναι η ωθητική δύναμη για το ταξίδι. Είναι η έμπνευσή. Μία ιδέα ανώτερη. Ένα ιδανικό.

Οι ρίζες σου. Και εάν την βρεις φτωχική την Ιθάκη, αν, δηλαδή, όπως θα είσαι γέροντας, σκεφθείς, πως παρά το ωραίο ταξίδι, θα πεθάνεις, ταυτόχρονα, λόγω της σοφίας σου και της όλο νόημα εμπειρίας σου, θα συνειδητοποιήσεις, πως οι Ιθάκες ένα πράγμα σημαίνουν: Αν ζήσεις ελεύθερη ζωή, θα έχεις γνωρίσει την αθανασία, γιατί, δεν θα έχεις φοβηθεί τον θάνατο…» *Τα αποσπάσματα από τα έθιμα της πρωτομαγιάς είναι από το βιβλίο του Δημήτρη Λουκάτου «’Εθιμα Πασχαλινά και της Άνοιξης».

______________________________________________________

 

ΤΟ ΣΠΑΣΙΜΟ ΤΟΥ ΜΠΟΤΗ

ΟΡΕΣΤΗΣ ΚΑΠΠΑΤΟΣ

Το «σπάσιμο τ΄αγγείου» στην Κεφαλονιά την ημέρα του Μ. Σαββάτου, αμέσως μετά την Πρώτη Ανάσταση.
Το έθιμο για «το ρίξιμο του κομματιού» ή το «σπάσιμο τ’ αγγειού» ή «σπάσιμο του μπότη», ήταν & είναι ένα Επτανησιακό έθιμο, το οποίο με κάποιες παραλλαγές το βρίσκουμε και στον τόπο μας. Σε κείμενο αρθρογράφου – περιηγητή του 1829 με ιδιαίτερη αναφορά στην Κεφαλληνιακή Λαογραφία, διαβάζουμε για το νησί μας και συγκεκριμένα στην σελίδα 511: «… Το Μέγαλο Σάββατον όταν ψάλλεται εις την εκκλησίαν το ανάστα ο Θεός, ρίπτουσιν έξω των οίκων τα αγγεία ακέραια ή ημίθραυστα. Δεν διαβαίνουσιν επάνω τών συντριμμάτων, αλλά τα μετατοπίζουσιν, αν πρέπη αναγκαίως να διέλθωσιν εκείθεν….».
Στην περιοχή της Παλικής και ιδιαίτερα στα Μονοπολάτα , όπως έχει επισημάνει ο ερευνητής & Λαογράφος Γεράσιμος Γαλανός, έχει διατηρηθεί το παρεμφερές έθιμο, αυτό που λέγεται, «πέφτει το κομμάτι». Με την βοήθεια των Επιτρόπων πραγματοποιείται μέσα στο ναό της Αγίας Παρασκευής, κατά την ώρα που ο ιερέας ψέλνει το «Ανάστα ο Θεός». Από τον διπλό γυναικωνίτη, έπειτα από το θόρυβο των ξύλων και των χτυπημάτων, αφήνουν να πέσει το μεγάλο πήλινο αγγείο στο κάτω μέρος του ναού. Ο Γαλανός σε σύντομη μελέτη του, επίσης γράφει: «Αναφέρεται δε ως ίδια έκφραση και από τον ιστοριοδίφη Ηλία Α. Τσιτσέλη, σε μια καταγραφή ταφικών εθίμων προερχόμενα από την περιοχή της Αγίας Θέκλης-Ανωγής. Αναφέρεται στα έθιμα της Μεγάλης Πέμπτης γράφοντας : «Αι γυναίκες δεν εσάρωνον από την Μεγάλην Πέμπτην μέχρι το Μεγάλο Σάββατον, και αν εσάρωνον, δεν επετούσαν τα σκουπίδια. Και αφού ήθελε πέση το κομμάτι, τότε τα επετούσαν. Και επετούσαν και παλιόπιατα, παλιοπαδέλες και άλλα διάφορα αγγεία, και έλεγον :Στην πομπή σας κ.λ.π.».
Από παλιότερο σχόλιο του μέλους της ομάδας μας Γιώργου Αποστολάτου Πρίγκηπα , μαθαίνουμε ότι υπήρχε για αρκετά χρόνια και στην περιοχή της Σάμης, ενώ σύμφωνα με την διήγηση – ενθύμηση της κας Δέσποινας Χριστοφοράτου , το γένος Κορσιάνου, κάποιες φορές, παρόμοιο λαογραφικό έθιμο λάμβανε χώρα, το Μ. Σάββατο, στην δεκαετία του 1960 – 70 και στην περιοχή των Ομαλών , όχι όμως σε μεγάλη έκταση.
Ιδιαίτερη αξία όμως, έχει η μαρτυρία της Μαίρης Μαρκεσίνη Στεργάκου, για την περιοχή της πόλεως του Αργοστολίου και μάλιστα για τα αμέσως μετασεισμικά χρόνια. Ας διαβάσουμε τις επισημάνσεις της : «Γινόταν στο καντούνι , στην ενορία του Αγίου Ελευθερίου. Εμένα στο καντούνι Μελλισηνου 6, απέναντι από το ελαιοτριβείο του Γαλιατσάτου, βέβαια μετά το γκρέμισαν και όταν έφυγα, εγώ το άφησα οικόπεδο .. Και άλλες γειτόνισσες το έκαναν όπως η κ. Άννα Λάλη η μητέρα του συγχωρεμένου του Γιώργου του Λάλη , πιο κάτω η κ. Μαρία Λουβερδή όπου μετά μετακόμισαν στην Αθήνα και εγώ με την κόρη της την Μπέμπα βγαίναμε και σπάγαμε ότι μας έδιναν και από το πάνω μέρος του σπιτιού μου ήταν οικόπεδο αλλά μετά από το οικόπεδο, υπήρχε το σπίτι της κ. Ουρανίας Γασπαρινάτου που έβγαινε και αυτή και που απέναντι ήταν του Ματζου δυο οικόπεδα .Αυτά τα σπίτια θυμάμαι που το έκαναμε μόλις ακούγαμε τις καμπάνες του Αγίου Ελευθέριου τις 12:00 το μεσημέρι .Τώρα σου μιλάω εδώ και πόσα χρόνια μετά όταν έφυγα ποτέ δεν ρώτησα την μητέρα μου εάν το εξακολουθούσαν αυτό .Δεν το κάναμε έξω από την εκκλησία το κάναμε στο καντούνι μας. Κτίσαμε το 1957 και μετά από ένα χρόνο ήλθε και η κ. Άννα που το αρχίσαμε. Την μητέρα μου την λέγανε Μαρίτσα Μαρκεσίνη»
Το κείμενο αυτό , αποτελεί μια μικρή συνεισφορά – απόδειξη ότι οι προσπάθειες να καταγραφεί το έθιμο, από τον Γεράσιμο Γαλανό, ιδιαίτερα όμως να αναβιώσει στο Αργοστόλι από τον Ευάγγελο Μαζαράκη (αλλά και την λοιπή ομάδα του…), το Λύκειο Ελληνίδων Παράρτημα Αργοστολίου και τον πάντα δραστήριο και αγαπητό, ιερέα του Ιερού Ναού Αγίου Σπυρίδωνα Αργοστολίου πατέρα Ιωάννη Μεσολωρά, έχουν ισχυρές Λαογραφικές βάσεις.
Ευχές για Καλή Ανάσταση. Και του χρόνου Ελεύθεροι.
Πληροφορίες – Σημειώσεις από :
α) «Κεφ. Α’- Στατιστική εξέτασις της Νήσου. Κεφαλληνίας, καθ’ ην ευρίσκετο κατάστασιν το Ι829ον έτος» στον τόμο «Ιόνιος Ανθολογία» Κέρκυρα, Ιούλιος ΛΩΛΔ.
β) «Η ρίψη των πήλινων αγγείων κατά την Ανάσταση. Το σπάσιμο της στάμνας», κείμενο Γεράσιμου Σωτ. Γαλανού
γ) Σχόλια από τα μέλη της διαδικτυακής ομάδας «Κομπόγιο Ιστορίας Κεφαλονιάς & Ιθάκης» , Μαίρη Μαρκεσίνη Στεργάκου & Γεώργιο Αποστολάτο.